
Fiyat: €5.99
İnsanlık yüzyıllardır aynı temel soruların peşinden gitmiştir: Kendi kaderimizi ne kadar seçebiliriz? Zihin, fiziksel evrenin neresinde yer alır? Doğadan ve birbirimizden bağımsız mıyız?
Turgay Sehil, Uzay-Zaman Kılavuzu'nda okurları modern fizik, biyoloji ve sinirbilimin en son bulguları ışığında insanlığı ve evreni yeniden düşünmeye davet ediyor.
İnsan varlığını ne evrenin merkezine koyan ne de onu evrenin dışında tutan, aksine madde, yaşam, bilinç, dil ve toplum düzeylerinin etkileşimsel bir bütünlük içinde bir araya geldiği biyopsikososyal bir varlık olarak ele alan Etkileşimsel Evren Modeli'ni öneriyor.
Laniakea'nın uçsuz bucaksız kozmik ağlarından bir su molekülünün yapısına, Helen Keller'ın dokunma duyusuyla dili keşfinden algoritmik bilgi ağlarına kadar bu eser, okurlara evrendeki yerlerini, seçimlerinin gücünü ve sorumluluklarını anlamaları için bütünleşik bir yol sunuyor.
Etkileşimsel Evren Modelinin Yazarı ve Geliştiricisi Hakkında
Turgay Sehil, 1969 yılında Antakya'da doğdu. Bir tıp doktoru olan Sehil, uzun yıllar insan varoluşunun, bilincinin ve davranışlarının kökenleri üzerine çalışmalar yapmıştır.
Tıp eğitiminin sağladığı bilimsel perspektiften yola çıkarak, insanı sadece biyolojik bir organizma olarak değil, psikolojik ve sosyal ilişkilerle ortaya çıkan biyopsikososyal bir varlık olarak ele alır. Çalışmaları, madde, yaşam, zihin, dil ve toplum düzeyleri arasındaki karşılıklı ilişkiler aracılığıyla insan davranışının kaynaklarını inceler.
Sehil'e göre insanlar, evrenin dışında duran bağımsız gözlemciler değil, etkileşim, birbirine bağlılık ve bütünlük yoluyla işleyen bir evrenin parçasıdır. İnsanların, varoluşlarını oluşturan ilişkileri tanımlayabildiklerinde ve bu varoluşun sınırlarını fark ettiklerinde, yalnızlıklarının, mutsuzluklarının ve korkularının nedenlerini daha iyi anlayabileceklerine inanır.
Bu amaçla Sehil, Etkileşimsel Evren Modeli'ni geliştirmiştir. Modern fizik, kozmoloji, biyoloji, evrim teorisi, sinirbilim, bilinç çalışmaları, dilbilim ve sosyal bilimlerden elde edilen içgörülerden yararlanan model, insan ile evren arasındaki ilişkiyi yeniden düşünmek için bir yaklaşım sunar.
Etkileşimsel Evren Modeli'ni tanıtan Uzay-Zaman Rehberi aracılığıyla Turgay Sehil, insanlara sabit ve hazır cevaplar vermeyi değil, kendi varoluşları hakkında sordukları soruları keşfedip yanıtlayabilecekleri bir düşünme yöntemi sunmayı amaçlamaktadır.
Modelin İnşası
Kitabın 16 Bölümü Boyunca
1. Her Şey Etkileşim Hâlinde, Her Şey Etkileşerek Meydana Geliyor
İlk başlık, insanı oluşturan düzeyleri toplumdan zihne, sinir sisteminden hücreye, molekülden atoma ve atomaltı süreçlere kadar izler. Amaç, insan davranışını parçacık hareketlerine indirgemek değil; zihinsel ve toplumsal süreçlerin fiziksel ve biyolojik temellerden bütünüyle bağımsız olmadığını göstermektir.
Kozmik ağlardan insan bilincine kadar farklı ölçekler, aynı evrendeki oluşum süreçlerinin farklı örgütlenme düzeyleridir. Bu bölümde modelin ilk önermesi kurulur: Varlıklar etkileşimlerden meydana gelir; meydana gelen varlıklar da yeni etkileşimlerin koşullarını oluşturur.
2. Bağlantısallığı Anlamak: Bütünü Birbiriyle İlişkilendirmek
İkinci başlık, farklı varlık ve örgütlenme düzeylerinin birbirinden bütünüyle kopuk olmadığını açıklayan bağlantısallık kavramını geliştirir. Bir atomun molekülle, hücrenin organizmayla, insanın toplumla ilişkisi yalnızca parçaların yan yana gelmesinden ibaret değildir.
Parçalar bütünü meydana getirirken oluşan bütün de parçaların davranabileceği koşulları değiştirir. Bağlantısallık, her şeyin her şeyle doğrudan ve eşit ölçüde ilişkili olduğu anlamına gelmez; sınırları, aracıları, uzaklıkları ve farklı etki güçlerini dikkate alan koşullu bir ilişkisellik anlayışıdır.
3. Birbirine Bağlılığı ve Bütünlüğü Anlamak: Uzay-zamanı Anlamak
Üçüncü bölüm, varlıkların ve olayların aynı uzay-zaman bütünü içinde ortaya çıktığını göstermektedir. Bir olay, yalnızca gerçekleştiği yer üzerinden değil, aynı zamanda geçmiş süreçleri, içinde yer aldığı ilişkiler ve ürettiği sonuçlar ile birlikte anlaşılabilir.
Birbirine bağlılık, varlıkların karşılıklı ilişkiler içinde var olmasını ifade ederken, bütünlük ise farklı düzeylerde gerçekleşen ilişkilerin aynı evrenin oluşumuna nasıl katıldığını tanımlar. Bu nedenle uzay-zaman, nesnelerin içine yerleştirildiği pasif bir kap olmaktan çıkar ve bunun yerine olayların birbirleriyle ilişkili olarak ortaya çıktığı fiziksel bütünlük olarak anlaşılır.
4. Üç Boyutlu Evren Modelinden Etkileşimsel Evren Modeline Geçiş
Dördüncü bölüm, bir varlığı yalnızca üç boyutlu formu ve görünür sınırlarıyla tanımlamanın yetersizliğini ortaya koymaktadır. Bir canlının, bir insanın veya bir toplumun gerçek sınırları, yalnızca kapladığı fiziksel alanla açıklanamaz; çevresinde yarattığı ve çevresinden aldığı etkilerin kapsamı da dikkate alınmalıdır.
Bu bölüm, üç boyutlu sınırlar kavramından etkileşimsel sınır kavramına geçişi işaret eder. Bir varlığın ne olduğu, yalnızca fiziksel maddesinin nerede bittiğine değil, aynı zamanda kurabildiği ilişkilere, ayırt edebildiği etkilere ve üretebildiği tepkilere de bağlıdır.
5. Evreni Etkileşimsel Sınırlar Üzerinden Kavramak: Etkileşimsel Evren Modeli
Beşinci bölüm, Etkileşimsel Evren Modeli'nin temel tanımını oluşturur. Evrendeki varlıkların sınırları, onları var eden iç ilişkiler ve çevreleriyle sürdürebildikleri etki-tepki ilişkileri üzerinden değerlendirilir.
Bir atomun, hücrenin, organizmanın, bir insanın ve bir toplumun etkileşimsel sınırları aynı değildir. Her örgütlenme düzeyi farklı türde etkileri alır, dönüştürür ve iletir. Dolayısıyla varlıklar sadece biçimleriyle değil, etkileşim biçimleri ve örgütlenme düzeyleriyle de ayırt edilirler.
6. Maddesel, Canlı ve Bilişsel-Toplumsal Varlıklar
Altıncı bölüm, evrendeki organizasyon biçimlerini maddesel, canlı ve bilişsel-toplumsal düzeyler olarak sınıflandırır. Maddesel varlıklar fiziksel ve kimyasal etkileşimlere katılırken, yaşam; metabolizma, düzenleme, seçicilik ve yaşam süreçlerinin sürdürülmesi gibi yeni özellikler ortaya çıkarır.
Sinir sistemlerinin, farkındalığın, dilin ve toplumun ortaya çıkışıyla etkileşimlerin kapsamı daha da genişler. Bu düzeyler birbirine indirgenemez, ancak birbirlerinden ayrı da değildirler. Alt düzeyler üst düzeylerin oluşumuna katılırken, üst düzeylerde ortaya çıkan bütünler alt düzeylerin davranış koşullarını etkiler.
7. Dil ve Davranış
Yedinci bölüm, insan davranışının yalnızca biyolojik uyaranlarla değil, aynı zamanda dilsel ve toplumsal ilişkilerle de şekillendiğini gösterir. Dil; insanların doğrudan deneyimlemedikleri olaylar hakkında bilgi edinmelerini, geçmişi yeniden değerlendirmelerini, geleceği tasarlamalarını ve ortak anlamlar yaratmalarını sağlar.
İnsanlar dil aracılığıyla kendi davranışlarını da gözlemleyebilir ve değerlendirebilirler. Dolayısıyla dil, yalnızca düşünceleri iletme aracı değil; farkındalığı, düşünmeyi, toplumsal ilişkileri ve davranış olanaklarını dönüştüren yeni bir organizasyon düzeyidir.
8. Davranışların Ardışıklığı ve Bağlılaşımı
Sekizinci bölüm, davranışların birbirinden yalıtılmış ve bağımsız olaylar olmadığını açıklar. Her davranış, önceki etkilerin, bedensel durumların, öğrenme süreçlerinin ve toplumsal ilişkilerin bir devamı olarak ortaya çıkarken, aynı zamanda sonraki davranışları şekillendiren koşullara da katılır.
Bireysel davranışların birbirine bağlılığı; kolektif üretimi, kurumları, kültürü ve toplumsal yaşamı yaratır. İnsanları birbirine bağlayan mekanizma tek başına sinir sistemi, dil veya toplum değil; bunların karşılıklı etkileşiminden doğan çok katmanlı bütündür.
9. Atomdan Topluma Birbirine Bağlılık ve Bütünlük İlişkisi Sistemi
Dokuzuncu bölüm, Bütünlük İlişkisi Sistemi'ni detaylandırır. Atom, molekül, hücre, organizma, davranış ve toplum düzeyleri, hem her düzey içindeki yatay ilişkileri hem de farklı organizasyon düzeyleri arasındaki dikey ilişkileri içerir.
Alt düzeylerdeki parçalar daha üst düzeydeki bütünleri var ederken, üst düzeylerde ortaya çıkan bütünler, alt düzey bileşenlerinin davranışlarını düzenler ve kısıtlar. Bütün, parçalarının dışında var olan gizemli bir güç değildir; parçalar arasında kurulan organizasyonun yarattığı yeni koşullara verilen isimdir.
10. Behavior and the Nervous System: Pain and Pleasure
The tenth chapter examines the relationships among the nervous system, the body, and the environment in the formation of living behavior. Pain and pleasure are understood as the forms that processes directing a living being toward harmful or beneficial conditions take when they enter conscious experience.
Behavior does not arise solely from genetic structure or solely from the environment. A living being’s biological history, current bodily condition, environmental circumstances, learning, and aims all contribute to it. In human beings, language, culture, history, and society also participate in these relationships.
11. Interactional Difference and Awareness
The eleventh chapter proposes that an interactional difference must first arise for awareness to become possible. When a change in the environment or the body produces a distinguishable effect on a living system, and this effect is processed by the nervous system, it may become part of the content of awareness.
Not every physical difference is consciously perceived. An influence must cross the living being’s boundaries, be selected within neural processes, and be integrated with other information. Awareness is therefore not a simple copy of an external object, but the result of interaction among the environment, the body, the nervous system, and past experience.
12. Interactional Boundaries and the Awareness Mechanism
The twelfth chapter explains how the Awareness Mechanism operates. Influences originating from the environment and the body are perceived, selected, evaluated, and integrated with the organism’s previous experiences. The resulting awareness affects the direction of behavior and the relationships that will subsequently be established.
Instinctive, emotional, and reflective forms of awareness are not entirely independent of one another. Processes extending from approach and avoidance tendencies to conscious evaluation are activities taking place at different organizational levels of the same organism. Awareness thus becomes not a passive outcome, but an active element that participates in subsequent interactions.
13. Interactional Activity and Awareness
The thirteenth chapter examines the scope of the relationships that entities can establish with their environment through the concept of interactional activity. As organization progresses from material systems to living beings, from organisms with nervous systems to the cognitive and social world of human beings, the selection, processing, and transformation of influences into new responses become increasingly differentiated.
Human awareness is not a privileged power that arises outside the universe. It emerges under particular organizational conditions within the universe and, once it has arisen, participates in subsequent processes through behavior, knowledge, technology, and social relationships.
14. The Interactional Universe and Transformation
The fourteenth chapter approaches the universe not as a collection of complete and unchanging entities, but as a whole composed of continuously interacting and transforming processes. Every entity is the result of past interactions and becomes one of the conditions for new interactions.
Human beings are not outside this transformation. Through their perceptions, knowledge, behavior, and technologies, they transform their environment while being affected in return by the new environment and social order they create. Acquiring knowledge is also part of the interactional process between the observer and the observed.
15. Anlam ve Amacın Dönüşümü
On beşinci bölüm, insanlar tarafından yaratılan anlam ve amaçların davranış üzerindeki etkisini inceler. Anlamlar, zihindeki dış dünyanın sadece sabit temsilleri değildir; deneyim, dil, sosyal ilişkiler ve yeni bilgiler aracılığıyla sürekli olarak yeniden şekillenirler.
Geleceğe ilişkin amaçlar oluşturarak, insanlar şimdiki davranışlarının yönünü değiştirebilirler. Davranışlarının sonuçları da, sırayla, orijinal anlamlarını ve amaçlarını dönüştürebilir. Bu nedenle insanlar hem geçmiş etkileşimlerin sonucu hem de gelecekteki etkileşimlerin nedenlerinden biri hâline gelirler.
16. Gelişen Farkındalığın Kökeni
Son bölüm, kitabın tüm kavramlarını insan farkındalığının kökeni etrafında bir araya getirir. İnsan bilinci ve farkındalığı; maddeden, yaşamdan ve toplumdan kopuk varlıklar değil, fiziksel, biyolojik, sinirsel, bilişsel, dilsel ve toplumsal süreçlerin uzun gelişimi içinde ortaya çıkan bir örgütlenme biçimidir.
Farkındalık, insanın kendisini var eden koşulları tanımasını, davranışlarını değerlendirmesini ve yeni seçimler yapmasını sağlar. Ancak bu olanak sınırsız bir özgürlük anlamına gelmez. İnsanlar, devralınan koşullar ile geleceğe yönelik amaçların kesişim noktasında hareket ederek etkileşimsel bütüne katılırlar ve böylece davranışlarının sonuçlarından sorumlu hâle gelirler.
