top of page
Uzayzaman Rehberi kitap kapağı

Fiyat: €5,99

Yüzyıllar boyunca insanlık aynı temel soruların peşinden koştu: Kaderimizi ne kadar seçebiliriz? Zihnimiz fiziksel evrenin neresinde duruyor? Doğadan ve birbirimizden bağımsız mıyız?

Turgay Sehil, Uzayzaman Rehberi’nde modern fiziğin, biyolojinin ve sinirbilimin ulaştığı son noktadan hareketle insanı ve evreni yeniden düşünmeye davet ediyor.

İnsanı ne evrenin merkezine ne de evrenin dışına yerleştiren Etkileşimsel Evren Modeli’ni ortaya koyuyor; insanı, madde, canlılık, bilinç, dil ve toplum düzeylerinin etkileşimsel bir bütünlük içinde bir araya geldiği biyopsikososyal bir varlık olarak ele alıyor.

Laniakea’nın devasa kozmik ağlarından bir su molekülünün yapısına, Helen Keller’ın dokunarak keşfettiği dil dünyasından algoritmik bilişim ağlarına kadar uzanan bu çalışma, okura hazır yanıtlar sunmak yerine evrendeki yerini, seçimlerinin gücünü ve sorumluluğunu kavrayabileceği bütüncül bir düşünme yöntemi sunuyor.

Uzayzaman Rehberi’nin Yazarı ve
Etkileşimsel Evren Modeli’nin Geliştiricisi Hakkında

Turgay Sehil, 1969 yılında Antakya’da doğdu. Tıp doktoru olan Sehil, insan varlığının, bilincinin ve davranışlarının kökeni üzerine uzun yıllardır çalışmalar yürütmektedir.

​

Tıp eğitiminin kazandırdığı bilimsel bakış açısından hareketle insanı yalnızca biyolojik bir organizma olarak değil, psikolojik ve toplumsal ilişkiler içinde meydana gelen biyopsikososyal bir varlık olarak değerlendirmektedir. Çalışmalarında insan davranışlarının kaynaklarını madde, yaşam, zihin, dil ve toplum düzeyleri arasındaki karşılıklı ilişkiler üzerinden incelemektedir.

​

Sehil’e göre insan, evrenin dışında duran bağımsız bir gözlemci değil; etkileşim, bağlantısallık ve bütünlük içinde işleyen evrenin bir parçasıdır. İnsan, kendi varlığını oluşturan ilişkileri ve varlığının sınırlarını tespit edebildiğinde yalnızlığının, mutsuzluğunun ve korkularının nedenlerini de daha iyi anlayabilecektir.

​

Bu amaç doğrultusunda Sehil, Etkileşimsel Evren Modeli’ni geliştirdi. Model; modern fizik, kozmoloji, biyoloji, evrim kuramı, sinirbilim, bilinç araştırmaları, dilbilim ve toplum bilimlerinin sunduğu bilgilerden yararlanarak insan ile evren arasındaki ilişkileri yeniden düşünmeye yönelik bir yaklaşım sunmaktadır.

​

Turgay Sehil, Etkileşimsel Evren Modeli’ni tanıttığı Uzayzaman Rehberi ile insanlara değişmez ve hazır yanıtlar vermeyi değil, kendi varlıkları hakkında sordukları soruları yanıtlayabilecekleri bir düşünme yöntemi sunmayı amaçlamaktadır.

Kitabın 16 Başlığı Boyunca Modelin İnşası

1. Her Şey Etkileşim Hâlinde, Her Şey Etkileşerek Meydana Geliyor
 

İlk başlık, insanı oluşturan düzeyleri toplumdan zihne, sinir sisteminden hücreye, molekülden atoma ve atomaltı süreçlere kadar izler. Amaç, insan davranışını parçacık hareketlerine indirgemek değil; zihinsel ve toplumsal süreçlerin fiziksel ve biyolojik temellerden bütünüyle bağımsız olmadığını göstermektir.
 

Kozmik ağlardan insan bilincine kadar farklı ölçekler, aynı evrendeki oluşum süreçlerinin farklı örgütlenme düzeyleridir. Bu bölümde modelin ilk önermesi kurulur: Varlıklar etkileşimlerden meydana gelir; meydana gelen varlıklar da yeni etkileşimlerin koşullarını oluşturur.

2. Bağlantısallığı Anlamak: Bütünü Birbiriyle İlişkilendirmek
 

İkinci başlık, farklı varlık ve örgütlenme düzeylerinin birbirinden bütünüyle kopuk olmadığını açıklayan bağlantısallık kavramını geliştirir. Bir atomun molekülle, hücrenin organizmayla, insanın toplumla ilişkisi yalnızca parçaların yan yana gelmesinden ibaret değildir.
 

Parçalar bütünü meydana getirirken oluşan bütün de parçaların davranabileceği koşulları değiştirir. Bağlantısallık, her şeyin her şeyle doğrudan ve eşit ölçüde ilişkili olduğu anlamına gelmez; sınırları, aracıları, uzaklıkları ve farklı etki güçlerini dikkate alan koşullu bir ilişkisellik anlayışıdır.

3. Bağlantısallığı ve Bütünselliği Anlamak: Uzayzamanı Anlamak
 

Üçüncü başlık, varlıkların ve olayların aynı uzayzaman bütünlüğü içinde meydana geldiğini gösterir. Bir olay yalnızca gerçekleştiği konumla değil, geçmiş süreçleri, içinde yer aldığı ilişkiler ve meydana getirdiği sonuçlarla birlikte anlaşılabilir.
 

Bağlantısallık, varlıkların karşılıklı ilişkiler içinde bulunmasını; bütünsellik ise farklı düzeylerdeki bu ilişkilerin aynı evrenin oluşumuna katılmasını ifade eder. Böylece uzayzaman, nesnelerin içine yerleştirildiği edilgin bir kutu olmaktan çıkar ve olayların birbirleriyle ilişkili biçimde meydana geldiği fiziksel bütünlük olarak değerlendirilir.

4. Üç Boyutlu Evren Modelinden Etkileşimsel Evren Modeline Geçiş
 

Dördüncü başlık, bir varlığı yalnızca üç boyutlu biçimi ve görünür sınırlarıyla tanımlamanın yetersizliğini ortaya koyar. Bir canlının, insanın veya toplumun gerçek sınırları yalnızca kapladığı fiziksel alanla açıklanamaz; çevresinde oluşturduğu ve çevresinden aldığı etkilerin kapsamı da dikkate alınmalıdır.

 

Bu bölümde üç boyutlu sınır kavramından etkileşimsel sınır kavramına geçilir. Bir varlığın ne olduğu, yalnızca maddesinin nerede sona erdiğiyle değil; hangi ilişkileri kurabildiği, hangi etkileri ayırt edebildiği ve hangi tepkileri oluşturabildiğiyle de belirlenir.

5. Evreni Etkileşimsel Sınırlar Üzerinden Kavramak: Etkileşimsel Evren Modeli
 

Beşinci başlık, Etkileşimsel Evren Modeli’nin temel tanımını kurar. Evrendeki varlıkların sınırları, onları meydana getiren iç ilişkiler ile çevreleriyle sürdürebildikleri etki-tepki ilişkileri üzerinden değerlendirilir.
 

Bir atomun, hücrenin, organizmanın, insanın ve toplumun etkileşimsel sınırları aynı değildir. Her örgütlenme düzeyi farklı türde etkileri kabul eder, dönüştürür ve çevresine aktarır. Böylece varlıklar yalnızca biçimlerine göre değil, etkileşme biçimleri ve örgütlenme düzeyleri bakımından da ayırt edilir.

6. Maddesel, Yaşamsal, Bilişsel-Toplumsal Varlıklar
 

Altıncı başlık, evrendeki örgütlenmeleri maddesel, yaşamsal ve bilişsel-toplumsal düzeyler üzerinden sınıflandırır. Maddesel varlıklar fiziksel ve kimyasal etkileşimler içinde bulunurken canlılık; metabolizma, düzenleme, seçicilik ve yaşamın sürdürülmesi gibi yeni özellikler meydana getirir.
 

Sinir sistemleri, farkındalık, dil ve toplumla birlikte etkileşimlerin kapsamı daha da genişler. Bu düzeyler birbirine indirgenemez; fakat birbirinden kopuk da değildir. Alt düzeyler üst düzeylerin oluşumuna katılırken üst düzeyde meydana gelen bütünlükler de alt düzeylerin davranış koşullarını etkiler.

7. Dil ve Davranış
 

Yedinci başlık, insan davranışlarının yalnızca biyolojik uyarılarla değil, dilsel ve toplumsal ilişkilerle de biçimlendiğini gösterir. Dil, insanın doğrudan deneyimlemediği olayları öğrenmesini, geçmişi yeniden değerlendirmesini, geleceği tasarlamasını ve ortak anlamlar oluşturmasını sağlar.
 

İnsan, dili sayesinde kendi davranışlarını da gözlemleyebilir ve değerlendirebilir. Böylece dil yalnızca düşünceleri aktaran bir araç değil; farkındalığı, düşünmeyi, toplumsal ilişkileri ve davranış olanaklarını dönüştüren yeni bir örgütlenme düzeyidir.

8. Davranışların Ardışıklığı ve Bağlılaşımı
 

Sekizinci başlık, davranışların birbirinden bağımsız ve tekil olaylar olmadığını açıklar. Her davranış, önceki etkilerin, bedensel durumların, öğrenmelerin ve toplumsal ilişkilerin devamında meydana gelir; aynı zamanda sonraki davranışların koşullarına katılır.
 

Bireysel davranışların bağlılaşması, ortak üretimi, kurumları, kültürü ve toplumsal yaşamı oluşturur. İnsanları birbirine bağlayan düzenek tek başına sinir sistemi, dil veya toplum değildir; bunların karşılıklı etkileşiminden meydana gelen çok katmanlı bütündür.

9. Atomdan Topluma Bağlantısallık ve Bütünlük İlişki Sistemi
 

Dokuzuncu başlık, Bütünlük İlişki Sistemi’ni ayrıntılandırır. Atom, molekül, hücre, organizma, davranış ve toplum düzeyleri hem kendi içlerinde yatay ilişkilere hem de farklı örgütlenme düzeyleri arasında dikey ilişkilere sahiptir.
 

Alt düzeydeki parçalar üst düzey bütünlükleri meydana getirir; üst düzeyde oluşan bütünlükler ise alt düzeylerin davranışlarını düzenler ve sınırlar. Bütün, parçaların dışında bulunan gizemli bir güç değildir; parçalar arasında kurulan düzenin oluşturduğu yeni koşulların adıdır.

10. Davranış ve Sinir Sistemi: Acılar ve Hazlar
 

Onuncu başlık, canlı davranışının oluşumunda sinir sistemi, beden ve çevre arasındaki ilişkileri inceler. Acı ve haz, canlıyı zararlı veya yararlı koşullara yönelten süreçlerin bilinçli yaşantıya ulaşan biçimleri olarak değerlendirilir.
 

Davranış yalnızca genetik yapıdan veya yalnızca çevreden kaynaklanmaz. Canlının biyolojik geçmişi, güncel bedensel durumu, çevresel koşullar, öğrenmeleri ve amaçları birlikte etkili olur. İnsan söz konusu olduğunda bu ilişkilere dil, kültür, tarih ve toplum da katılır.

11. Etkileşimsel Farklılık ve Farkındalık

 

On birinci başlık, farkındalığın oluşabilmesi için önce bir etkileşimsel farklılığın meydana gelmesi gerektiğini savunur. Çevredeki veya bedendeki değişiklik, canlı sistem üzerinde ayırt edilebilir bir etki oluşturduğunda ve bu etki sinir sisteminde işlendiğinde farkındalığın içeriğine dönüşebilir.
 

 

Her fiziksel fark bilinçli olarak fark edilmez. Etkinin canlının sınırlarını aşması, sinirsel süreçlerde seçilmesi ve diğer bilgilerle bütünleştirilmesi gerekir. Böylece farkındalık, dış dünyadaki nesnenin basit bir kopyası değil; çevre, beden, sinir sistemi ve geçmiş deneyimler arasındaki etkileşimin sonucudur.

12. Etkileşimsel Sınırlar ve Farkındalık Düzeneği
 

On ikinci başlık, Farkındalık Düzeneği’nin işleyişini ortaya koyar. Çevreden ve bedenden gelen etkiler algılanır, seçilir, değerlendirilir ve organizmanın önceki deneyimleriyle bütünleştirilir. Ortaya çıkan farkındalık, davranışın yönünü ve daha sonra kurulacak ilişkileri etkiler.

 

Dürtüsel, duygusal ve düşünsel farkındalıklar birbirinden tamamen bağımsız değildir. Yaklaşma ve kaçınma eğilimlerinden bilinçli değerlendirmelere kadar uzanan süreçler, aynı organizmanın farklı örgütlenme düzeylerindeki etkinlikleridir. Farkındalık böylece edilgin bir sonuç değil, sonraki etkileşimlere katılan etkin bir unsur hâline gelir.

13. Etkileşme Etkinliği ve Farkındalık
 

On üçüncü başlık, varlıkların çevreleriyle kurabildikleri ilişkilerin kapsamını etkileşme etkinliği kavramıyla ele alır. Maddesel sistemlerden canlılara, sinir sistemine sahip organizmalardan insanın bilişsel ve toplumsal dünyasına geçildikçe etkilerin seçilmesi, işlenmesi ve yeni tepkilere dönüştürülmesi farklılaşır.
 

İnsan farkındalığı, evrenin dışında ortaya çıkan ayrıcalıklı bir güç değildir. Evrenin belirli örgütlenme koşullarında meydana gelir ve ortaya çıktıktan sonra davranış, bilgi, teknoloji ve toplumsal ilişkiler aracılığıyla evrendeki sonraki süreçlere katılır.

14. Etkileşimsel Evren ve Dönüşüm
 

On dördüncü başlık, evreni tamamlanmış ve değişmez varlıkların toplamı olarak değil, sürekli etkileşen ve dönüşen süreçlerin bütünü olarak değerlendirir. Her varlık, geçmiş etkileşimlerin sonucudur ve yeni etkileşimlerin koşullarından biri hâline gelir.
 

İnsan da bu dönüşümün dışında değildir. Algıları, bilgisi, davranışları ve geliştirdiği teknolojilerle çevresini değiştirirken, oluşturduğu yeni çevre ve toplumsal düzen tarafından yeniden etkilenir. Bilgi edinmek de gözlemleyen ile gözlemlenen arasındaki etkileşimsel sürecin bir parçasıdır.

15. Anlam ve Amacın Dönüşmesi
 

On beşinci başlık, insanın meydana getirdiği anlamların ve amaçların davranış üzerindeki etkisini inceler. Anlamlar yalnızca dış dünyanın zihindeki değişmez karşılıkları değildir; deneyimler, dil, toplumsal ilişkiler ve yeni bilgilerle sürekli yeniden biçimlenir.
 

İnsan, geleceğe ilişkin amaçlar oluşturarak bugünkü davranışlarının yönünü değiştirebilir. Davranışların sonuçları da başlangıçtaki anlamları ve amaçları dönüştürür. Böylece insan hem geçmiş etkileşimlerin sonucu hem de gelecekteki etkileşimlerin nedenlerinden biri olur.

16. Gelişen Farkındalığın Kökeni
 

Son başlık, kitabın bütün kavramlarını insan farkındalığının kökeni çevresinde bir araya getirir. İnsan bilinci ve farkındalığı; maddeden, yaşamdan ve toplumdan kopuk bir varlık değil, fiziksel, biyolojik, sinirsel, bilişsel, dilsel ve toplumsal süreçlerin uzun gelişimi içinde meydana gelen bir örgütlenme biçimidir.
 

Farkındalık, insanın kendisini meydana getiren koşulları görmesine, davranışlarını değerlendirmesine ve yeni seçimler yapmasına imkân verir. Ancak bu olanak sınırsız bir özgürlük değildir. İnsan, devraldığı koşullar ile geleceğe ilişkin amaçları arasında davranarak etkileşimsel bütüne katılır ve davranışlarının sonuçlarından sorumlu hâle gelir.

 

bottom of page